Cwestiynau Cyffredin
Os nad yw'r cwestiwn rydych chi'n chwilio amdano i'w weld isod, anfonwch neges at team@tirnatur.cymru ac fe gysylltwn â chi cyn gynted ag y gallwn.
Hanes Tir Natur
Am bedair blynedd, cafodd Tir Natur ei greu’n gyfan gwbl gan wirfoddolwyr – pobl o bob cwr o Gymru a oedd yn credu mewn gwneud mwy o le i natur ac a oedd yn barod i roi o’u hamser, eu sgiliau a’u hegni i wireddu hynny. Cafodd Tir Natur ei gofrestru’n elusen yn 2022, ac erbyn 2025 roeddem eisoes wedi archwilio sawl safle a oedd wedi’u hysbysebu yn gyhoeddus ond wedi’u gwerthu yn gyflym. Ar ôl colli sawl cyfle, daethom i wybod am gyfle i brynu rhan o fferm yng Nghwm Doethïe. Roedd y safle’n cynnig rhywbeth prin yng Nghymru, sef 1,195 erw o dir cysylltiedig gyda photensial anghyffredin i adfer natur oherwydd ei gymeriad ucheldirol, ei gynefinoedd amrywiol a’i safle yn yr Elenydd. Cenhadaeth Tir Natur yw adfer ecosystemau cyfan yng Nghymru, fel bod natur wyllt a chymunedau’n ffynnu gyda’i gilydd. Rydym yn gweithio i ailgyflwyno prosesau naturiol, adfywio cynefinoedd ar raddfa fawr, a chreu mannau lle gall natur arwain ei hadferiad ei hun. Rydym yn dilyn egwyddorion sy’n ymwneud â defnyddio gwartheg caled, merlod mynydd Cymreig, a phorwyr naturiol eraill i lunio tirweddau amrywiol, gwydn. Drwy adfer mawndiroedd, priddoedd, llystyfiant a systemau dŵr, ein nod yw mynd i’r afael â newid hinsawdd, lleihau llifogydd a pheryglon tanau gwyllt, ac ailadeiladu’r sylfeini ecolegol sy’n cynnal bywyd gwyllt a ffermio. Mae ein cenhadaeth hefyd wedi’i gwreiddio yn ddwfn yn y gymuned. Rydym am ddathlu diwylliant a threftadaeth leol, gwella mynediad i’r tir, a chreu cyfleoedd i ddysgu a sicrhau lles a budd economaidd lleol. Byddwn yn creu cydberthnasau hirdymor â chymdogion ac yn gwahodd pobl i ailgysylltu â straeon y tir. Yn y pen draw, rydym am weld bywyd gwyllt yn dychwelyd – o’r bele i lygoden bengron y dŵr – ac ysbrydoli gweithredu sy’n seiliedig ar natur ledled Cymru, gan gyfrannu i nodau cenedlaethol o ran bioamrywiaeth a dangos sut y gall adfer a arweinir gan natur gryfhau cymunedau gwledig, gwydnwch rhag yr hinsawdd, a diogeledd bwyd.
Prynu Cwm Doethïe
A yw’r tir yn cael ei ddefnyddio i gynhyrchu bwyd?
Rydym yn gweithio gyda ffermwr cyfagos sy’n rheoli gyr bach o wartheg ar y safle dan gontract pori. Mae’r pori a wnânt, nad yw’n ddwys, yn helpu i ailsefydlu prosesau ecolegol naturiol, sy’n llacio llystyfiant trwchus, yn creu amrywiaeth strwythurol ac yn hybu adferiad cynefinoedd. Er y bydd y pori hwnnw’n cynhyrchu ychydig o gig eidion o safon, ein ffocws pendant yw adfer natur, nid cynhyrchu bwyd. Mae’r tir a brynwyd gennym wedi’i orchuddio’n bennaf gan wellt y gweunydd y mae defaid yn ei osgoi i raddau helaeth, a rhedyn sy’n wenwynig iddynt. Mae hynny’n golygu bod gwartheg yn ddewis mwy addas o lawer i bori yma, ac roedd y merlod yn byw ar y tir yn barod. Bydd ailwylltio’r tir hwn yn helpu i hybu diogeledd bwyd ymhellach i lawr y dalgylch. Bydd ein gwaith yn helpu’r mawn a’r llystyfiant sydd ar y tir i arafu llif dŵr o’r bryniau, gan leihau perygl llifogydd ar ffermdir cynhyrchiol. Ar yr un pryd, bydd niferoedd cynyddol o beillwyr – gwenyn, ieir bach yr haf a phryfed eraill – yn helpu i sicrhau cnydau a phorthiant mwy toreithiog mewn mannau eraill.
Faint o ailwylltio sy’n
digwydd mewn gwirionedd yng Nghymru?
Ein nod yw dangos bod ailwylltio yn ymateb cost-effeithiol i’r argyfwng natur yng Nghymru, y gellir ei roi ar waith ar raddfa eang ac sy’n esgor ar fanteision go iawn i fywyd gwyllt, cymunedau Cymreig a’r economi wledig. Heddiw, mae llai nag 1% o dir Cymru yn cael ei ailwylltio, tra caiff tua 90% o dir Cymru ei reoli at ddibenion amaeth. Mae ar Gymru angen atebion ar frys ar raddfa’r dirwedd, sy’n adfer natur ac yn cynnal bywoliaeth mewn ardaloedd gwledig, ac mae ailwylltio’n cynnig ffordd ymarferol o wneud hynny. Drwy adfer prosesau naturiol, ail-greu cynefinoedd a gweithio gyda phatrymau pori naturiol, ein nod yw dangos sut y gall ailwylltio arwain at adferiad ecolegol hirdymor. Mae Cwm Doethïe yn darparu’r raddfa, y cynefinoedd cysylltiedig a’r potensial ecolegol sy’n ofynnol i ddangos beth y gall ailwylltio ar raddfa’r dirwedd ei gyflawni. Wrth i’r prosiect ddatblygu, bydd yn astudiaeth achos ar gyfer rhagor o safleoedd ailwylltio ar draws Cymru, ac yn cynnig tystiolaeth, cyfleoedd i ddysgu ac ysbrydoliaeth ar gyfer cymunedau, tirfeddianwyr, ffermwyr a llunwyr polisi sydd am weld ailwylltio ar raddfa eang. Rydym yn gobeithio mai Cwm Doethïe fydd y safle cyntaf o nifer lle bydd Cymru yn dangos beth sy’n bosibl pan gaiff natur ddigon o ryddid a lle i ffynnu.
Pa mor hir tan fydd bywyd gwyllt yn dychwelyd?
O flwyddyn i flwyddyn, byddwn yn mesur ac yn cofnodi sut y mae bywyd gwyllt a phrosesau naturiol yn newid ar draws y tir. Mae yna sawl llecyn ecolegol cyfoethog yng Nghwm Doethïe yn barod, ond rydym yn disgwyl gweld cynefinoedd yn ymadfer ac yn ehangu wrth i’r dirwedd gyfagos ddatblygu, gan greu’r amodau i rywogaethau fod yn fwy amrywiol a thoreithiog. Mae Cymru yn un o wledydd mwyaf diffygiol y byd o ran natur: mae yn safle rhif 225 allan o 240 yn y Mynegai Cyfanrwydd Bioamrywiaeth. Nid prosiect cyflym yw hwn, ond prosiect am genedlaethau i ddod. Drwy ymrwymo i’r hirdymor, ein nod yw dangos sut y gall ailwylltio helpu i wrthdroi dirywiad bioamrywiaeth yng Nghymru a chreu tirwedd fwy gwydn ac iach ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Rydym yn disgwyl gweld amrywiaeth ehangach o wahanol blanhigion a llystyfiant o’r gwanwyn a’r haf cyntaf, o ganlyniad i effaith y gwartheg a’r merlod sydd gennym ar y tir. Byddem yn disgwyl gweld cynnydd sylweddol yn amrywiaeth a thoreithrwydd rhywogaethau cyn pen 5-10 mlynedd.
Sut yr ydym yn gweithio gyda’n cymdogion a chymunedau lleol?
Mae ein dull o ailwylltio’n dathlu treftadaeth leol, bywyd gwyllt a hanes hir pobl sydd wedi bod yn gofalu am y dirwedd hon. Mae’n annog mynediad agored, stiwardiaeth gyffredin, ac ymdeimlad o berchnogaeth a rennir. Mae ailwylltio hefyd yn esgor ar fanteision ehangach: mae’n darparu lle i fwynhau natur ac elwa ohoni; yn croesawu ymwelwyr; yn cefnogi ecodwristiaeth; ac yn creu cyfleoedd i grefftwyr a chontractwyr yn yr ardal, sy’n gofyn am sgiliau medrus. Rydym eisoes yn cydweithio’n agos â rhai ffermydd cyfagos, ac mae’r cydberthnasau hynny’n dylanwadu ar y gwaith ailwylltio a wneir ar y tir. Mae gwartheg ffermwr cyfagos yn pori ar ein safle, sy’n ein helpu i ail-lunio’r tir, ac rydym hefyd yn ffodus o fedru elwa o wybodaeth ac arbenigedd nifer gynyddol o wirfoddolwyr lleol sydd wedi bod yn ein helpu gydag ystod o dasgau. Gydag amser, ac mewn cydweithrediad â’r gymuned, rydym yn gobeithio ehangu’r cyfleoedd i bobl fwynhau’r safle. Mae gan y tir ffensys a therfynau cadarn, sy’n cadw anifeiliaid pori yn y mannau lle mae angen iddynt fod ac sy’n sicrhau eglurder i’n cymdogion.
Sut yr ydym yn sicrhau ein bod yn parchu’r Gymraeg?
Yn Tir Natur rydym yn credu bod y tir, cymunedau lleol a’r Gymraeg wedi’u cydblethu â’i gilydd, a’n nod yw adlewyrchu hynny yn ein gwaith. Mae’r Gymraeg wedi bod yn rhan o’r dirwedd fyw hon erioed ac mae enwau’r caeau, y nentydd a’r mynyddoedd yn adlewyrchu hynny. Ar lefel ymarferol, mae hynny’n golygu bod ein holl waith cyfathrebu â’r cyhoedd a’n holl arwyddion yn gwbl ddwyieithog. Yn fewnol, mae ein gweithgorau ynghylch y Gymraeg a Chymunedau yn helpu i sicrhau statws cyfartal i’r Gymraeg ar draws popeth a wnawn. Rydym hefyd yn cydweithio â Swyddfa Comisiynydd y Gymraeg i ddatblygu ein Cynnig Cymraeg. Mae colli natur yn peryglu’r Gymraeg hefyd, wrth i dermau beidio â chael eu defnyddio ac wrth iddynt ddiflannu, ynghyd â rhywogaethau sy’n dirywio. Mae diogelu amrywiaeth bywyd gwyllt yng Nghymru yn cyfrannu at ddiogelu’r iaith. Ond mae mwy i’n cenhadaeth nag ecoleg yn unig; mae wedi’i gwreiddio yn y gymuned. Mae’r Gymraeg yn rhan hanfodol o’r hunaniaeth leol ac o ethos Tir Natur. Rydym yn cydweithio’n agos â chymunedau lleol i sicrhau bod diwylliant, iaith a thirnodau hanesyddol y tir yn cael eu mapio, eu dathlu a’u gwarchod ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Hoffem eich gwahodd chithau hefyd i rannu eich straeon chi am yr ardal drwy anfon ebost i team@tirnatur.cymru. Gweler ein Polisi Iaith Gymraeg, ar ddiwedd y tudalen.
A oes modd i bobl gael mynediad i’r tir?
Oes, yn bendant. Mae croeso i chi ymweld â’r tir a gweld ein gwaith ailwylltio. Mae’r safle yn safle mynediad agored ac mae croeso i chi archwilio’r tir, profi’r cynefinoedd, a gweld y gwaith adfer yn mynd rhagddo. Mae Llwybr Cambria yn mynd drwy’r tir ac yn rhoi cyfle unigryw i gerddwyr brofi prosiect ailwylltio mwyaf Cymru yn rhan o’u siwrnai. Mae gennym galendr o ddiwrnodau gweithgareddau – o waith arolygu ecolegol i waith cynnal a chadw tirnodau a gwella mynediad drwy agor mwy o lwybrau ar draws y safle. I gynllunio eich taith, ewch i’n tudalen Ymweld â'r Tir i gael y manylion llawn. Neu cofrestrwch ar gyfer ein llythyr newyddion er mwyn cael gwybod am ddigwyddiadau sydd i ddod ac er mwyn cael diweddariadau am y tir, dolen yn waelod y tudalen.
Sut y mae ailwylltio’n wahanol i gadwraeth?
Mae cadwraeth fel rheol yn canolbwyntio ar warchod rhywogaethau neu gynefinoedd penodol, yn aml drwy reolaeth barhaus. Er bod cadwraeth yn bwysig, gall ddigwydd weithiau ar draul iechyd ehangach ecosystemau, ac mae’n dibynnu’n helaeth ar gyfraniad pobl ac ar gyllid, nad ydynt bob amser yn gynaliadwy efallai. Ar y llaw arall, mae ailwylltio yn sicrhau mai natur sydd wrth y llyw unwaith eto. Mae’n galluogi ecosystemau i esblygu’n naturiol gyda bach iawn o ymyrraeth. Yn hytrach na bod ansicrwydd yn teimlo fel her, mae’n troi’n rhywbeth gwirioneddol gyffrous. Mae prosiectau ailwylltio eraill wedi gweld rhywogaethau’n dychwelyd mewn ffyrdd bendigedig, rhyfeddol ac annisgwyl – bywyd gwyllt yn cyrraedd nad oedd neb wedi’i ragweld, cynefinoedd yn eu hail-lunio eu hunain, a phrosesau naturiol yn ymsefydlu o’r newydd mewn ffyrdd sy’n dysgu pethau newydd i ni am sut y mae ecosystemau’n ffynnu. Allwn ni ddim aros i weld beth fydd yn ymddangos yng Nghwm Doethïe, a beth y bydd natur yn ei ddysgu i ni wrth iddi gael rhyddid i ffynnu. Nid yw ildio rheolaeth yn risg; mae’n wahoddiad i’r dirwedd ddangos i ni beth sy’n bosibl.
Sut mae ailwylltio'n wahanol i ffermio natur-gyfeillgar?
Y prif allbwn ym mhob math o ffermio yw bwyd, a chaiff y stoc a’r tir eu rheoli mewn modd sy’n golygu bod cymaint o fwyd ag sy’n bosibl yn cael ei gynhyrchu. Y prif allbwn mewn ailwylltio yw natur - nid bwyd.
Prynu’r tir yng Nghwm Doethïe oedd ffocws canolog ein hymdrechion cynnar i godi arian. Cafodd y safle ei brynu, diolch i gymorth llunwyr grantiau, Aelodau Sefydlu Cymunedol, rhoddion sylweddol, a chyfraniadau gan y cyhoedd yn ogystal â benthyciad pontio dyngarol a drefnwyd drwy fanc. Gwnaeth y pecyn ariannol hwn hi’n bosibl i ni brynu’r tir tra oedd ar gael, gan barhau’n driw i’n pwrpas elusennol a’n gweledigaeth hirdymor. Yn rhan o’r cytundeb gwerthu, gofynnodd y gwerthwyr am i’r lleoliad gael ei gadw’n breifat nes bod yr holl waith papur wedi’i lofnodi a bod y broses brynu wedi’i chwblhau. Gwnaethom barchu’r gofyniad hwnnw, gan sicrhau ymddiriedaeth ac eglurder i bawb dan sylw. Ar ôl cwblhau’r broses werthu, gallem o’r diwedd rannu’r newyddion â’n cymdogion cyn cyhoeddi i bawb ym mis Chwefror 2026 bod Tir Natur wedi dod o hyd i’w gartref.
Delwedd: Broga'r dŵr (Matthew Smith, Shutterstock), Darluniau (Katherine Jones Artist)
